Advert
Küçük Menderes üzerindeki un değirmenleri
Mehmet KAMER/Han Kahvesi

Küçük Menderes üzerindeki un değirmenleri

Bu içerik 62 kez okundu.

Bozdağlardan doğup Kadınderesi’ni takip ederek kuzeyden güneye doğru kıvrım kırım akarak Yenişehir Mahallesi altından Beydağ Barajı’na ulaşan ırmağa “Küçük Menderes” denir. Yakın tarihlere kadar Küçük Menderes Irmağı üzerinde faaliyet gösteren değirmenler bulunuyordu. Bunlardan üçü, aktif olarak çalışıyordu. Dokuzlar Mahallesi’nde Öksüz Kız Deresi değirmeni, Çatak’ın başında Halil İbrahim’in uşağının değirmeni ile Muhtar İbtrahim Atıcı’nın değirmenleri vardı. Daha aşağılarda Tenkçi (Denkçi) oğlu değirmeni, aktif olarak çalışan değirmenlerdendi. Bunların haricinde Hacı Durmuş’un Değirmeni ve İbrahim Çavuş’un Kel Memed’in değirmenleri aktif değillerdi.

 

Küçük Menderes Irmağı’nı takip edersek Hisar Mahallesi’nde bir değirmen, Kelletepe Mahallesi’nde bir değirmen, Karaman Mahallesi’nde bir değirmen, Yenişehir Mahallesi’nde Elekler değirmeni, Umurcalı Mahallesi’nde Çomuklar değirmeni, Arkacılar Mahallesi’nde de bir değirmen mevcut idi. Yakın zamanlara kadar sekiz adet un değirmeni faaliyet gösteriyordu. Teknolojinin gelmesiyle birlikte un değirmenleri, zamana yenik düşerek tek tek kapandılar. Sonra da kullanılmadığından yıkılarak yok oldular. Bugün çocuklarımıza gösterebileceğimiz bir un değirmeni bile kalmamıştır. Tarihi misyonlarını tamamlayarak tek tek aramızdan ayrıldılar. Keşke bir tanesini muhafaza edebilseydik. Restore yapmak suretiyle tarihsel misyonunu geleceğe taşıyabilseydik. Ülkemizde Kültür Varlıklarını Koruma Kanunu, 80’li yıllarda kabul edilmiştir. Kabul edildiğinde de birçok kültür varlığımız yok olup gitmiştir. Batı’da koruma bilinci, uzun yıllar önce başlamıştır. Bugün Batı ülkelerinde birçok somut kültür varlıklarının korunmuş olduğunu görmekteyiz.

 

1942-43 yıllarında Halil İbrahim’in Kel Memed’in değirmen ambarında 40 ayar, 80 dolu buğday olurdu. O yıllarda buğday saklamak yasaktı. Bulduklarında jandarmalar alırlardı. Zahire, un değirmeni, buğday ambarı, iki dolu bir ayar, yarımlık, dikme vs. gibi terimler ile köy fırını, taş fırını, francala ekmek, has ekmek, tam buğday ekmeği, Osmanlı ekmeği vs. bugün kültürümüze girmişlerdir. Buğday, arpa, yulaf ve darı ölçmek için kullanılan ölçü birimleri bugünden çok farklıydı.  Mesela, iki dolu bir ayar yapıyordu. Ayar 21 kilo, buğday alırdı. Yarısı 10 kilo, bir öküz 21 lira, darının ayarı 25 lira, çift öküz 20 lira, sarı lira 18 lira idi.

 

Yeşildere köyü Kazallı mahallesinden incirci Hüseyin Akpınaroğlu, çok hayırsever bir adamdı. Kurtuluş Savaşı yılları, kıtlık yıllarıydı. İncirci Hüseyin amca, evine gelenleri boş göndermezdi. O yıllarda ‘karzı hasen’ denilen bir uygulama vardı. Borç buğday, arpa ve darı verilirdi. Kişi, imkanı olduğunda aldığını buğday olarak geri verirdi. Para geçmezdi. O yıllarda kimsede para da yoktu[1].

 

Umurcalı köyünden Karabacak Ali, oğullarıyla çatma döverdi. Her yıl 100 ayara yakın ekini olurdu. Kış boyu köylü, Karabacak Ali’den buğday alırdı. Getirenler getirirdi, getirmeyenlere helal ederdi. Savaş yıllarında buğday veya darı öğütüldükten sonra gece eve getirilirdi insanlar görmesin diye. Kıtlık yıllarında tarlalardan toplanan kum darı, delice ve karaca, buğdayla karıştırılarak öğütülürdü. Umurcalı köyünden Karabacak Ali’nin karısı Şerife Kadın,  bunun ekmeğini yapardı. Bazen un bulamadığı zamanlar patates unundan ve bakla unundan ekmek yapardı. Buğday henüz yeni başak verdiğinde kelleler kesilir, ateşte kavurulur açlık gidermek için yenirdi. Arpa biçildikten sonra beygirlerle dövülür, savurmaya zaman kalmazdı. Savurucu, rüzgar bekler bir ay yatardı. Sonra buğdayın yarsını alır giderdi.[2]  

 

Kiraz’ın su değirmenleri hakkında yazacak çok şey var. Su değirmenleri kültürümüzün bir parçasıdır. Yeni neslin bu kültürü tanıması gerekir. Sağlık ve esenlikler diliyorum.

 

[1] Yaşar Akpınaroğlu’dan derlenmiştir.

[2] Yusuf Kamer’den şahsen alınmıştır.

Sende Yorumla...
İLGİNİZİ ÇEKEBİLİR X
Seçim öncesi Kiraz’a ziyaret
Seçim öncesi Kiraz’a ziyaret
Büyükşehir’den Kiraz’daki çalışmalara devam
Büyükşehir’den Kiraz’daki çalışmalara devam